A A A

CHOROBY UKŁADU KRĄŻENIA

Choroby układu krążenia już w najmłodszym wieku mogą w znacz­nym stopniu upośledzać stan ogólny i sprawność fizyczną dziecka, a nawet wywoływać groźne dla życia objawy. Od 0,5 do 0,7% dzie­ci przychodzi na świat z wrodzonymi wadami serca, które w różnym nasileniu i w różnym czasie ujawniają się istotny­mi zaburzeniami w krążeniu. Z każdym rokiem życia narasta liczba-nabytych chorób serca i krążenia obwodowego, które również nie­rzadko powodują trwałe uszkodzenia stając się w wieku dorosłym główną przyczyną zgonów. Jest prawdopodobne, że nawet zmiany miażdżycowe w naczyniach krwionośnych, stanowiące jeden z głów­nych problemów u dorosłych, mogą w utajonej postaci zaczynać się w pierwszych latach życia, zwłaszcza w niektórych rodzinach ob­ciążonych częstym występowaniem choroby wieńcowej i zawału serca. Zachodzą jednak wyraźne różnice pomiędzy pracą serca u dziec­ka i u dorosłego. W okresie noworodkowym serce musi przystoso­wać się do zmienionych warunków w porównaniu z życiem płodo­wym, kiedy to dziecko żyło kosztem matki, jej przemiany materii i jej krążenia. W trakcie dalszego rozwoju jeszcze przez czas dłuż­szy, aż do okresu dojrzewania, zachodzi pewna niewspółmierność pomiędzy wielkością i wydajnością pracy serca a powierzchnią cia­ła; wyrzut krwi w czasie każdorazowego skurczu komór jest mniej­szy niż u dorosłych. Mniejszą wydajność każdorazowego skurczu komór wyrównuje dziecko większą częstością pracy serca. Przy za­działaniu dodatkowych niefizjologicznych obciążeń następuje zwy­kle większe niż u dorosłych przyśpieszenie akcji serca, przy którym skurcz komór staje się coraz mniej wydajny. Częstość tętna na ob­wodzie i częstość pracy serca fizjologicznie wynosi u noworodka 1,67—2,67 Hz (ok. 100—160/min, tj. 1,66—2,66/s), a u niemowlęcia w wieku 1—6 miesięcy waha się w granicach 1,50—2,33 Hz (90— 140/min, tj. 1,50—2,33/s). Wzrost częstości pracy serca powyżej 3,00—3,33 Hz (180—200/ /mm) może już -stopniowo zmniejszać wydajność minutową serca i prowadzić do zaburzeń w krążeniu obwodowym. U dzieci małych szybciej dochodzi również do pierwotnych zaburzeń krążenia ob­wodowego pod wpływem nagłej ucieczki płynów z łożyska naczy­niowego. Przykładem takiej sytuacji jest zapaść w przebiegu cięż­kiej biegunki i znacznego odwodnienia. Podawanie leków pobudza­jących serce do bardziej wydajnej pracy nie wystarcza wówczas i konieczne staje się wyrównanie niedoboru płynów przez kroplów­kę dożylną.
  • Etiologia i patogeneza

    Nie wszystkie przyczyny choroby układu krążenia zostały dokład­nie poznane. Dotyczy to przede wszystkim wrodzonych wad serca, które powstają pod wpływem działania czynników szkodli- wych działających na zawiązki serca i naczyń krwionośnych w pierwszych trzech miesiącach ciąży. Ustalonym czynnikiem przy­czynowym jest w tym okresie zakażenie ciężarnej wirusem ró­życzki. Równocześnie dochodzi wówczas do rozwoju wad w ob­rębie innych narządów, najczęściej wad ośrodkowego układu ner­wowego. Dużą częstość wrodzonych wad serca obserwuje się w ze­spole Downa, w którym u podłoża choroby leżą zaburzenia liczby lub budowy chromosomów. Powyższymi przyczynami nie można wyjaśnić powstawania większości wad wrodzonych serca. i i Lepiej znane są przyczyny nabytych wad serca. W pierw­szym rzędzie są one następstwem zapalenia mięśnia sercowego i wsierdzia w przebiegu choroby reumatycznej, do któ­rej wystąpienia dochodzi wskutek specyficznej, niekorzystnej reak­cji organizmu na zakażenia paciorkowcowe, najczęściej dopiero po trzecim roku życia. Zapalenie wsierdzia, mięśnia sercowego oraz związane z nimi uszkodzenie serca może być bezpośrednim następstwem zakażenia różnymi drobnoustrojami, a także działania różnych toksyn ze-wnątrzpochodnych i zaburzeń przemiany materii. W ogólnym uję­ciu można więc podzielić przyczyny chorób układu krążenia na za­kaźne i toksyczne, działające w życiu płodowym i po uro­dzeniu się dziecka. Główny mechanizm wad serca polega na powstawaniu nieprawi­dłowych komunikacji pomiędzy przedsionkami i komorami serca oraz pomiędzy komorami a głównymi pniami tętniczymi — aortą i tętnicą płucną, co prowadzi do cofania się krwi z komór do przed­sionków, często również do mieszania się krwi tętniczej z krwią żyl-ną lub powoduje utrudnienie w prawidłowym przepływie krwi. W niektórych wadach serca zaburzenia hemodynamiczne są nie­wielkie i łatwo wyrównywane, tak że przez dłuższy czas dziecko wykazuje prawidłową sprawność fizyczną. W innych wadach już wcześnie, czasem zaraz po urodzeniu, występują zakłócenia w pra­cy serca i niewydolność krążenia. Podobne zaburzenia mogą być wynikiem ostrego procesu zakaźno-zapalnego w obrębie serca lub niekorzystnego zejścia zmian zapalnych bez wytwarzania się wady serca, jeśli powstaną zmiany bliznowate upośledzające odżywianie i czynność serca oraz układu naczyniowego.
  • Objawy kliniczne

    Jak już wspomniano dziecko z chorobą układu krążenia może przez czas dłuższy sprawiać wrażenie pozornie zdrowego i ustalenie roz­poznania jest możliwe tylko za pomocą dokładnego badania lekar­skiego oraz wykonania różnych badań dodatkowych (elektrokardio­graf, zdjęcie rtg narządów klatki piersiowej, czasem bardziej skom­plikowane badania radiologiczne z wprowadzeniem środka kontra­stującego do naczyń krwionośnych i serca, cewnikowanie serca). Dokładna obserwacja dziecka pozwala jednak czasem na zauwa­żenie objawów nasuwających podejrzenie zaburzeń w krążeniu. Do objawów takich należą: zmiany w usposobieniu dziecka, zmniejsze­nie się jego aktywności ruchowej, łatwe męczenie się przy więk­szych wysiłkach fizycznych, zasinienie dookoła ust przy krzyku, występowanie duszności wysiłkowej (jeśli wyłączy się zmiany cho­robowe w układzie oddechowym). Do cięższych, bardziej sprecyzo­wanych objawów klinicznych w chorobie układu krążenia można zaliczyć: 1) stałe przyśpieszenie tętna, stwierdzane również w cza­sie snu i spoczynku, 2) zmęczenie nawet przy małych wysiłkach fizycznych, -3) występowanie sinicy, która w wielu wadach Avro-dzonych serca, powodujących znaczne mieszanie się krwi żylnej z krwią tętniczą, jest zjawiskiem stałym i ma charakter sinicy uogól­nionej, 4) równoczesne z powyższymi objawami występowanie ob­rzęków, głównie w obrębie kończyn dolnych. Choroba reumatyczna, która najcięższe powikłania wywołuje w układzie krążenia, często manifestuje się ostrym zapaleniem wie-łostawowym z wędrującymi bolesnymi obrzękami w okolicy sta­wów. Zapalenie mięśnia sercowego może występować w przebiegu różnych zakażeń wirusowych, zaczynających się banalnymi obja­wami nieżytu górnych dróg oddechowych. Stanowi też ono nierzad­ko powikłanie takich chorób zakaźnych, jak błonica, odra i świnka. Jeśli do nadmiernego obciążenia pracą serca i układu naczyniowe­go dochodzi w następstwie pierwotnej choroby innych narządów, wystąpienie niewydolności krążenia poprzedzają najczęściej cięż­kie objawy chorobowe ze strony układu oddechowego lub układu moczowego.
  • Pytania kontrolne

    Jakie różnice występują w pracy układu krążenia dziecka i dorosłego? Jakie znane przyczyny prowadzą najczęściej do występowania wrodzonych i nabytych chorób układu krążenia? Które z objawów klinicznych występują zwykle w zaburzeniach układu krą­żenia? Jakie są ogólne zasady zapobiegania i leczenia w chorobach układu krążenia?
  • Zapobieganie i leczenie

    Jednym ze sposobów zapobiegania wadom wrodzonym serca jest ochrona ciężarnych przed zakażeniami i działaniem znanych czyn­ników toksycznych.. W wielu krajach wprowadzono już masowe szczepienia w okresie przedpokwitaniowym przeciw różyczce, co ma ochronić kobietę ciężarną przed zachorowaniem na różyczkę. Pod kątem zapobiegania nabytym chorobom serca należy prowadzić wczesne leczenie u dzieci zakażeń ogniskowych, umiejscowionych w zębach, migdałkach i zatokach przynosowych. Osoby opiekujące się dziećmi powinny również dbać o wyleczenie zmian uzębienia i leczenie innych ognisk zakaźnych, aby nie stać się źródłem roz­siewu zakażeń bakteryjnych wśród dzieci. Istotne znaczenie ma za­pobieganie próchnicy przez fluorowanie wody pitnej lub codzienne podawanie dzieciom tabletek zawierających fluor. Ponieważ nowe rzuty choroby reumatycznej są często prowokowane kolejnym — czasem bezobjawowym — zakażeniem paciorkowcowym, po prze­bytej chorobie reumatycznej stosuje się kilkuletnie profilaktyczne podawanie penicyliny o przedłużonym działaniu. Współczesna kardiologia stara się już w wieku dziecięcym roz­poczynać zapobieganie takim masowym chorobom dorosłych, jak nadciśnienie tętnicze, miażdżyca i zawał serca. Czynnikami ryzy­ka — poza obciążeniem rodzinnym — są pod tym względem: oty­łość, wzmożone spożycie tłuszczów i węglowodanów, napięcie i przeżycia emocjonalne, brak aktywności ruchowej. W leczeniu ostrych chorób układu krążenia podstawowe znacze­nie ma zapewnienie dziecku spokoju, właściwe ułożenie w pozycji półsiedzącej, podanie tlenu lub umożliwienie dostępu świeżego po­wietrza. Leczenie farmakologiczne prowadzone jest zgodnie ze zle­ceniami lekarskimi i pod nadzorem lekarza. U dzieci z wadami ser­ca, zwłaszcza z wadami wrodzonymi, coraz częściej stosuje się le­czenie operacyjne, które poprawia sprawność fizyczną chorego i zwiększa szanse dłuższego utrzymania go przy życiu. W prze­wlekłych chorobach układu krążenia dziecko może w znacznym stopniu przystosować się do choroby i często prowadzić tryb życia niewiele odbiegający od normalnego. Nie należy pozbawiać dzieci chorych na serce zabaw i gier ruchowych. Ograniczenia aktyw­ności ruchowej winny być stosowane umiarkowanie, zależnie od ta- kich wskaźników, jak częstość tętna i oddechu, występowanie po wysiłku bladości, sinicy, duszności, u niemowląt również zaburzeń ssania.