A A A

PATOLOGIA OGÓLNA

POJĘCIE ZDROWIA I CHOROBY Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia określa zdrowie jako stan „zupełnej pomyślności fizycznej, psychicznej i społecznej, a nie jedynie brak choroby lub ułomności". Definicja powyższa ujmuje problem zdrowia bardzo szeroko i wychodzi daleko poza powszech­nie w życiu codziennym stosowane kryteria zdrowia. Jest to jedno­cześnie definicja bardzo subiektywna, opiera się bowiem na odczu­ciu własnym człowieka. Stroną ujemną przytoczonej definicji jest również fakt ujmowa­nia zdrowia w sposób statyczny. Dlatego też wydaje się bardziej słuszne opieranie się na określeniu jednego z czołowych higieni­stów polskich XX wieku, prof. Marcina Kacprzaka (1888—1968), ujmującym zdrowie nie tylko jako stan dobrego samopoczucia lub braku choroby, ale jednocześnie jako stan gotowości adaptacyjnej do określonego środowiska. Profesor Kacprzak definiuje zdrowie w sposób następujący: „Zdrowiem nazywamy nie tylko brak cho­roby lub niedomagań, ale i dobre samopoczucie oraz taki stopień przystosowania się biologicznego, psychicznego i społecznego do środowiska, jaki jest osiągalny dla danej jednostki w najkorzyst­niejszych warunkach". Stanem przeciwnym do zdrowia jest choroba. Chorobę możemy zdefiniować jako stan, w którym organizm nie przystosował się do warunków życia w danym środowisku. Wybitny, światowej sławy fizjolog rosyjski, Iwan Pawłów (1849—1936), określa chorobę jako zaburzenie równowagi między ustrojem a środowiskiem. Istota cho­roby polega na utracie zdolności przystosowawczych do zmian za­chodzących w środowisku. W procesie chorobowym zachodzą zmia­ny w funkcjach organizmu, stąd określenie choroby jako zespołu ilościowych odchyleń od stanu fizjologicznego z wytworzeniem ja­kościowo nowego procesu dynamicznego (J. Walawski). W wielu chorobach występują również zmiany w strukturze komórek, tka­nek, narządów. Jeśli utrata zdolności przystosowawczych jest częśr ciowa i trwa stosunkowo krótko, organizm odzyskuje równowagę i powraca do zdrowia. W przypadku zaś utraty całkowitej adapta­cji dochodzi zazwyczaj do zejścia śmiertelnego. Choroba przejawia się pod postacią zespołów objawów chorobowych. Towarzyszy jej z reguły złe samopoczucie. Naukę o chorobach nazywamy patologią. Nazwa pochodzi od greckich słów pathos — cierpienie i logos — nauka. Patologia zajmuje się badaniem istoty chorób, ich przyczyn (etiologia), warunków i mechanizmu powstawania (patogeneza) oraz wy­jaśnieniem zaburzeń i zmian czynnościowych i anatomicznych w organizmie chorego. Zmiany w chorobie określamy jako patologiczne. Jest to syno­nim słowa — chorobowe. Często więc, zamiast np. „objawy choro­bowe", używa się określenia „objawy patologiczne", zamiast „stan chorobowy" — „stan patologiczny" itd. Podstawowymi działami patologii są: anatomia patologiczna i fi­zjologia patologiczna. Ta ostatnia jest często określana mianem fi­zjopatologii, pierwsza zaś patomorfologii. ■
  • Biegunka

    Biegunką określamy stan oddawania wolnego stolca od kilku do kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu razy na dobę. Zamiast biegunki 2 Choroby wieku dziecięcego 17 używa się często terminu — rozwolnienie. Stolec w biegunce może być różnej konsystencji, do wodnistej włącznie. Barwa jest rów­nież zróżnicowana — żółta, zielonkawa, żywoczerwona (krew), bia­ława. W stolcu stwierdza się domieszki śluzu. Woń — kwaśna, cuchnąca lub stolec bez zapachu. Biegunce zwykle towarzyszy od­wodnienie, może występować również gorączka. Przyczyn biegunki jest wiele. Najczęściej bywa to zakażenie, spo- życie trudno strawnego pokarmu lub pokarmów w nadmiernej iloś- ci. U niemowląt biegunka może powstać przy niedokarmieniu iloś- ciowym lub jakościowym bądź przy zbyt tłustej diecie. Biegunka występuje w wielu chorobach zakaźnych jako wyraz zatrucia (to- ksemii).
  • CZYNNIKI CHOROBOTWÓRCZE

    Zmiany chorobowe są wywołane czynnikami powodującymi za­chwianie równowagi między organizmem a otaczającym go środo­wiskiem. Czynnikami tymi są najczęściej bodźce o sile działania przewyższającej próg prawidłowej reakcji organizmu, a więc bodźce wywołujące objawy chorobowe. Są to czynniki chorobotwórcze albo patogenne. Czynników chorobotwórczych w otaczającym człowieka świecie jest bardzo dużo. Ich działanie na organizm, a głównie skutek ich działania jest jednak uzależniony nie tylko^od siły działającego bodźca, ale też od miejsca i mechanizmu działania, jak również od stanu, w jakim znajduje się organizm. Tym tłumaczymy często spo­tykane w życiu zjawiska odmiennych reakcji dwóch organizmów, na które działają w takich samych Warunkach jednakowe bodźce. Poszczególne czynniki chorobotwórcze łączymy w zespoły czynni­ków. Wśród nich wyróżniamy: 7 Czynniki biologiczne — są to organizmy żywe, głów­nie drobnoustroje, które działając na makroorganizm wywołują choroby. Zaliczamy do nich bakterie, wirusy, pierwotniaki i inne drobnoustroje chorobotwórcze (zarazki), a także organizmy wyżej zorganizowane. Czynniki biologiczne wywołują choroby zakaźne i choroby pasożytnicze. Czynniki fizyczne — stanowią różnorodną grupę czyn­ników. Wyróżniamy wśród nich szereg podgrup. Jedną z nich sta­nowią czynniki mechaniczne. Są to ostre i tępe narzędzia, maszyny, pojazdy mechaniczne, pociski itp. Są one przyczyną złamań, zwich­nięć, potłuczeń, przerwania ciągłości tkanek (zranienie). Inną pod­grupę stanowią czynniki termiczne (wysoka lub niska temperatura). Mogą one działać miejscowo (oparzenie, odmrożenie) lub na cały organizm (przegrzanie, porażenie cieplne, przeziębienie, zamarznię­cie). Do czynników fizycznych zaliczamy też energię elektryczną (ra­żenie prądem lub piorunem), energię promienistą (choroba popro­mienna, porażenie słoneczne) i zmiany ciśnienia atmosferycznego (choroba kesonowa, choroba górska i lotnicza). Czynniki chemiczne są to wszelkiego rodzaju sub­stancje chemiczne wywołujące w naszym organizmie zmiany cho­robowe. Mogą nimi być niektóre pierwiastki chemiczne i ich związ­ki w postaci kwasów, zasad lub soli stosowanych w przemyśle, rol­nictwie, ogrodnictwie i gospodarstwie domowym oraz w postaci używek (nikotyna, alkohol, narkotyki). Czynnikami tymi mogą stać się również nieodpowiednio dawkowane leki. Czynniki chemiczne wywołują zatrucia lub są powodem oparzeń chemicznych. Czynniki społeczne są to bodźce wypływające z ży­cia człowieka w społeczeństwie. Są to więc jakieś nieporozumienia, silne bodźce psychiczne, zmartwienia itd. Ich nadmierne natężenie i duża częstotliwość mogą wywołać zmiany chorobowe pod posta­cią stanów niedostosowania społecznego, nerwic lub chorób psy­chicznych. Czynniki genetyczne są to czynniki związane z ge­nami autosomalnymi lub płciowymi, przenoszone z pokolenia na po­kolenie. Wywołują one choroby dziedziczne. Dziedziczność odgry­wa dużą rolę w takich chorobach, jak hemofilia, daltonizm, moczów- ka prosta, pewne postacie cukrzycy, bielactwo oraz w niektórych wadach rozwojowych. Chorobę może wywołać także niedobór lub brak jakiegoś czynni­ka niezbędnego dla prawidłowego funkcjonowania lub rozwoju organizmu. Stan niedoboru może dotyczyć jednego lub wielu czyn­ników. Stany takie określa się mianem chorób z niedoboru. Ich przykładem są hipowitaminozy lub awitaminozy, między inny­mi ślepota zmierzchowa (brak witaminy A), gnilec (niedobór wita­miny C), krzywica (niedobór witaminy D), a także niedobory po­szczególnych pierwiastków, np. jodu — wole endemiczne, żelaza — niedokrwistość itp. Wyżej wymienione zespoły grupują większość czynników choro­botwórczych. Niektóre z nich działając na organizm ludzki w okre­sie płodowym są przyczyną wad wrodzonych. Inne działając na organizm ludzki odmiennie reagujący niż ogół ludzi, mogą wywo­łać tzw. choroby alergiczne.
  • Czkawka

    Czkawka jest wynikiem odruchowego skurczu przepony. Wywo­łany jest on bodźcami działającymi bezpośrednio na przeponę bądź uszkodzeniem mózgu na tle urazowym bądź zapalnym.
  • Drgawki

    Drgawki są wyrazem podrażnienia ośrodkowego układu nerwowe­go. Występują one zwłaszcza u dzieci o większej wrażliwości kory mózgowej. Przyczyną drgawek może być: działanie wysokiej gorączki (drgawki gorączkowe); działanie jadów drobnoustrojów (w chorobach zakaźnych); uszkodzenie mózgu (uraz, przekrwienie, obrzęk, niedotlenie­nie); zaburzenia metaboliczne (obniżenie poziomu wapnia, sodu lub glukozy we krwi, zaburzenia przemiany aminokwasów); padaczka.
  • Duszność

    Duszność jest objawem podmiotowym, wywołanym niedostatecz­nym zaopatrzeniem organizmu w tlen. Poza subiektywnym odczu­ciem dziecka, o duszności można wnioskować na podstawie obser­wacji zachowania dziecka, udziału pomocniczych mięśni oddecho­wych w procesie wdechu oraz wystąpienia sinicy skóry, zwłaszcza na wystających częściach ciała. Przyczyną duszności mogą być mię­dzy innymi: 1) choroby układu oddechowego — ostre zapalenie krtani, tcha- wicy i oskrzeli, zapalenie płuc, wysiękowe zapalenie opłucnej, dy- chawica oskrzelowa; i ciała obce w drogach oddechowych; skurcz głośni, błonica krtani i dławiec rzekomy; choroby serca przebiegające z niewydolnością krążenia, np. w przypadku wrodzonych wad serca; niedokrwistości i inne stany uszkodzenia układu przenoszącego tlen w organizmie.
  • Kaszel

    Kaszel jest odruchem obronnym z błony śluzowej dróg oddecho­wych: krtani, tchawicy, oskrzeli. Kaszel może być wywołany rów­nież podrażnieniem opłucnej. W wypadku np. dostania się ciała obcego do dróg oddechowych zostają podrażnione zakończenia ner­wowe znajdujące się w błonie śluzowej, w wyniku czego następuje raptowane wyrzucenie powietrza (kaszel). Kaszel może być suchy lub połączony z wykrztuszaniem plwociny. Małe dzieci nie umieją jej wykrztuszać. Połykają ją. Kaszel może mieć różny charakter i różne natężenie, np. napadowy kaszel w krztuścu. Kaszel występuje przede wszystkim w chorobach układu oddecho­wego. Jest podstawowym objawem w zapaleniu krtani i tchawicy, w błonicy krtani, w nieżycie oskrzeli. Występuje również w zapa­leniu płuc i opłucnej. Jest częstym objawem w chorobach zakaź­nych, szerzących się głównie drogą zakażenia kropelkowego i umiejscawiających się w obrębie układu oddechowego, np. w gry­pie, krztuścu, gruźlicy. Występuje także w przypadku dostania się do górnych dróg oddechowych ciał obcych.
  • Kichanie

    Kichanie jest odruchem obronnym z błony jamy nosowej. Wy­stępuje w wyniku podrażnienia zakończeń nerwowych przez czyn­niki mechaniczne (ciała obce, płyn), chemiczne (pary drażniące) lub zakażenia. Kichanie, obok wydzieliny, jest podstawowym objawem ostrego nieżytu (kataru) nosa.
  • MIERNIKI OCENY STANU ZDROWIA

    Nie dysponujemy bezpośrednimi miernikami oceny stanu zdrowia. Niewymierność zdrowia jest przyczyną posługiwania się w ocenie stanu zdrowia populacji metodami statystycznymi, opartymi na ana­lizie mierników pośrednich. Miernikami tymi są przede wszystkim: wskaźnik zachorowalności, chorobowości oraz wskaźnik umieral­ności. W stosunku do populacji dziecięcej, a więc rozwijającej się, za wskaźnik taki uznaje się również parametry rozwoju fizycznego i umysłowego oraz sprawności fizycznej. Ścisła zależność rozwoju od stanu zdrowia skłania do przyjęcia w rozważaniach i tych wskaź­ników. Wskaźnik zachorowalności lub zapadalności określa stosunek nowych przypadków choroby w ciągu roku do ogólnej liczby ludności, wskaźnik chorobowości zaś stosunek chorych, w tym również i tych, którzy zachorowali daw­niej, do ogółu ludności. Dla umożliwienia porównania wskaźników określa się je najczęściej w stosunku do 1000, 10 000 lub 100 000 mieszkańców. Wskaźnik umieralności może być rozpatrywany jako współczynnik umieralności ogólnej, współczynnik umieralności spe­cyficznej lub jako współczynnik umieralności według przyczyn zgonów (struktura zgonów). Współczynnik umieralności ogólnej jest to liczba zgonów zwykle na 1000 ludności. Współczynnik umieral­ności specyficznej określa również liczba zgonów na 1000 żyjących, ale w danej grupie wieku, płci lub zawodu. Współczynnik umieral­ności według przyczyn zgonów jest liczbą zgonów z danej przy­czyny w stosunku do liczby ludności. W wieku rozwojowym najwyższymi wskaźnikami umieralności charakteryzuje się okres niemowlęcy, najniższymi zaś — okres szkolny. W roku 1983 wskaźniki te wynosiły w Polsce 19,3 na 1000 żywo urodzonych — w pierwszym roku życia i 0,5 na 1000 dzieci w wieku szkolnym. Okres niemowlęcy jest najtrudniejszy do prze- życia w życiu ludzkim, ryzyko utarty życia w tym wieku jest naj- większe. Determinowane jest to specyfiką okresu niemowlęcego, wynikającą z potrzeby przystosowania się organizmu do nowych warunków życia pozapłodowego przy niewykształconych jeszcze mechanizmach adaptacyjno-obronnych i dużej wrażliwości na czyn- niki zewnętrzne. ^
  • OBJAWY CHOROBOWE

    W przebiegu każdej choroby występują objawy chorobowe. Są one podstawą do rozpoznania, a ich dynamika (nasilanie się lub ustępo­wanie) ma znaczenie prognostyczne co do dalszego przebiegu cho­roby. Nie wszystkie objawy chorobowe można stwierdzić obiek­tywnie. Przykładem takiego objawu jest ból. O jego występowaniu można jedynie domyślać się na podstawie innych objawów, np. płaczu, wyrazu twarzy. Możemy się o nich dowiedzieć tylko od chorego. Takie objawy, które nie mogą być stwierdzone przez dru­gą osobę, a które odczuwa chory, nazywamy objawami subiektyw­nymi albo podmiotowymi.. Objawem subiektywnym jest więc ból, pragnienie, brak łaknienia. W odróżnieniu od tych objawów wy­różniamy drugą grupę, dającą się stwierdzić przez osobę trzecią lub za pomocą badań pomocniczych. Objawy takie nazywamy przedmiotowymi lub obiektywnymi. Są to więc przykładowo pod­wyższona temperatura ciała, wysypka na skórze, naloty w gardle, kaszel, obrzęki itp. Pojawienie' się objawów chorobowych odbija się widocznie na samopoczuciu i zachowaniu dziecka. Opiekunka dziecięca znająca dobrze swoich podopiecznych i przebywająca z nimi stale zauwa­ży zmiany, jakie zachodzą w zachowaniu dziecka. Dziecko staje się apatyczne bądź rozdrażnione, przestaje interesować się otocze­niem, nie bawi się zabawkami, często pokłada się. Są to zwiastuny nadchodzącej choroby. Dołączają się do nich często: stan podgo­rączkowy, ogólne rozbicie, bóle nóżek, bóle głowy, a w niektórych chorobach także nieżyt nosa, kaszel, wymioty. Najczęstszymi objawami chorobowymi w wieku dziecięcym są: Wymioty Wymioty są objawem przedmiotowym. Mechanizm powstawania wymiotów opiera się na reakcji odruchowej. Jest to odruch obron­ny. Wymioty mogą występować jako samoistny objaw z powodu niewłaściwej pozycji dziecka w czasie karmienia lub po jego za­kończeniu, nieprawidłowej techniki żywienia, a także na skutek spożycia nieodpowiedniego pod względem jakościowym lub iloś­ciowym pokarmu (błąd dietetyczny). Znacznie częściej wymioty są jednym z objawów choroby. Wymioty występują: w chorobach zakaźnych (zwłaszcza w początkowym stadium choroby) jako wyraz zatrucia organizmu jadami drobno­ustrojów. Najczęściej spotykamy wymioty w zatruciach pokarmo­wych, biegunkach toksycznych, w błonicy, płonicy, odrze i durze brzusznym; w chorobach przewodu pokarmowego — zapa­lenie wyrostka robaczkowego, zapalenie otrzewnej, niedrożność je­lit, robaczyca, biegunka; w chorobach przebiegających z napadowym kaszlem, np. krztusiec; w chorobach opon mózgowych i mózgu, w urazach czaszki, we wstrząśnieniu mózgu; u dzieci nerwowych jako wymioty nawykowe; u dzieci uczulonych i wrażliwych jako reakcja na zapachy, jazdę samochodem lub pociągiem; w za truciach substancjami chemicznymi i lekami; w chorobach nerek. W większości przypadków wymiotom towarzyszą nudności. Wy­miociny zawierają treść pokarmową zmieszaną ze śluzem i sokiem żołądkowym. Mogą one być podbarwione na żółto lub zielonkawo — żółcią, lub też na brunatno czy czerwono — krwią.
  • Objawy oponowe

    Objawy oponowe są to objawy występujące przy podrażnieniu opon mózgowych. Głównym objawem jest sztywność karku, unie- możłiwiająca dziecku schylanie główki. Objawy oponowe wystę­pują w stanach zapalnych opon mózgowych i mózgu, w urazach czaszki i w niektórych chorobach zakaźnych, np. w chorobie Heine-go-Medina.'
  • Odwodnienie

    Odwodnienie jest to stan zmniejszenia zawartości wody w orga­nizmie. Występuje wówczas, gdy dowóz wody do organizmu jest niewystarczający lub gdy wydalanie wody z ustroju jest nadmier­ne. Odwodnienie jest typowym objawem w biegunce niemowlęcej, w stanach przegrzania, gorączce, niektórych niedomogach kory nad­nerczy, oparzeniach i krwotoku. W odwodnieniu występuje najczęściej zmniejszenie ilości płynu zewnątrzkomórkowego, a więc płynu znajdującego się w osoczu krwi i przestrzeniach śródtkankowych. Zachwiana zostaje wówczas równowaga pomiędzy wodą zewnątrz- i wewnątrzkomórkową, wpły­wającą na gospodarkę mineralną ustroju i procesy utleniania. Szcze­gólnie wyraźnie zaznacza się wzajemna zależność zaburzeń wod­nych i zaburzeń mineralnych. Wyrazem tego jest między innymi wyróżnianie trzech postaci odwodnienia: hipotoniczne, izotoniczne, hipertoniczne. Mechanizm powstawania tych postaci odwodnienia jest odmien­ny, obraz kliniczny również nie jest jednakowy. Wspólnymi obja­wami we wszystkich postaciach są: spadek masy ciała, widoczny u noworodków i dzieci w pierw­szych trzech miesiącach życia, zapadnięcie ciemiączka — o ile nie jest ono już zarośnięte, zapadnięcie gałek ocznych i zmniejszone ich napięcie, suchość błony śluzowej jamy ustnej (z wyjątkiem postaci hi-potonicznej), znaczne zmniejszenie napięcia i sprężystości skóry (objaw fałdu). Ten ostatni objaw związany jest przede wszystkim ze zmniejsze­niem się zawartości wody w tkance podskórnej. Przekonać się o tym można ujmując skórę niemowlęcia na przedniej stronie uda lub na brzuchu w fałd. Przy prawidłowym napięciu skóry, świadczącym 21 0 dobrym nawodnieniu ustroju, fałd momentalnie się wygładza, w obniżonym napięciu — wygładzanie fałdu postępuje bardzo po­woli. Należy pamiętać, że pragnienie nie jest stałym objawem od­wodnienia. Nie występuje ono wówczas, gdy większa jest utrata elektrolitów niż wody. Ścisła wzajemna zależność gospodarki wodnej i mineralnej w ustroju powoduje, że stany odwodnienia są leczone podawaniem nie wody, lecz płynów zawierających elektrolity i proste składniki odżywcze (glukoza). Płyny te podaje się pozajelitowo we wlewie kroplowym dożylnym lub podskórnym.
  • PODZIAŁ CHORÓB

    Klasyfikacji chorób jest wiele. Najbardziej rozpowszechnionym podziałem jest międzynarodowa klasyfikacja chorób, rejestrująca około 1000 jednostek chorobowych, ustalona przez Światową Orga­nizację Zdrowia. Każda choroba oznaczona jest trójcyfrowym sym­bolem liczbowym, np. odra 085, grypa 481 itd. Niezależnie od tej klasyfikacji istnieją różne podziały chorób, przy czym często jedna klasyfikacja nie wyklucza drugiej. Różnią się one kryteriami po­działu. Oto kilka przykładów podziału chorób: Choroby organiczne i czynnościowe — podział ten uwzględnia istotę zmian chorobowych zachodzących w organiz­mie w przebiegu procesu patologicznego. Choroby organiczne są to choroby, w wyniku których powstają zmiany w strukturze komórek tkanki i narządów. Choroby czynnościowe zaś to takie, w przebie- 24 gu których obserwuje się jedynie zaburzenia funkcji narządów i tkanek. Choroby wrodzone i nabyte — choroby wrodzone są to choroby, które człowiek nabywa w okresie życia płodowego, na­tomiast choroby nabyte to takie, które występują po zadziałaniu czynnika chorobotwórczego już po urodzeniu. Chorobami wrodzo­nymi są np. wady wrodzone, a chorobami nabytymi np. odra, cho­roba reumatyczna, grypa. Niektóre choroby w zależności od czasu ich powstawania mogą być wrodzone lub nabyte. Przykładem ta­kiej choroby jest kiła. Choroby zakaźne i niezakaźne — podział ten opar­ty jest na właściwościach czynników chorobotwórczych i zdolności przenoszenia się choroby z osobnika na osobnika. Obok wyżej wymienionych podziałów dość rozpowszechniony jest podział chorób w zależności od lokalizacji procesu chorobowe­go (główne zmiany). Według tego podziału rozróżniamy choroby okolic lub części ciała (np. choroby głowy, choroby twarzy, choro­by klatki piersiowej, choroby brzucha itp.), choroby narządów (np. choroby serca, choroby płuc, choroby nerek, choroby oka itd.) lub choroby układów (np. choroby układu nerwowego, choroby układu krążenia itp.). Innym podziałem jest podział chorób w zależności od wieku,, w którym najczęściej dane choroby występują. Związany jest on ściśle z odrębnościami anatomiczno-fizjologicznymi i immunologicz- nymi poszczególnych okresów życia człowieka. Podział ten uwzględ- nia między innymi grupę chorób określanych jako choroby dziecię- ce. Wyodrębnienie tych chorób w oddzielną grupę zostało podykto- wane właściwościami wieku dziecięcego, znacznie różniącymi orga- nizm dziecka od organizmu dorosłego osobnika. Różnice te są zwłasz- cza widoczne: ń. w budowie, dojrzałości, zdolności odrOdczej i wrażliwości tkanek, w metabolizmie komórkowym pod względem jakościowym i ilościowym, c) w stanie odporności i mechanizmach obronnych. Chorobami wieku dziecięcego zajmuje się dziedzina medycyny nosząca nazwę pediatrii. Nazwa jej pochodzi od greckich słów pais, paidos — dziecko i iatieia — leczenie. 25.
  • POSTĘPOWANIE LECZNICZE

    Przebieg choroby w dużym stopniu zależy od leczenia chorego. W postępowaniu leczniczym wyróżniamy kilka metod, nawzajem uzupełniających się i decydujących w sumie o efekcie leczniczym. Są to: Leczenie spoczynkowe — zapewnienie choremu spo­koju fizycznego (łóżko) i psychicznego. Leczenie dietetyczne — odpowiednie do jednostki cho­robowej i stanu zdrowia żywienie chorego, zapewnienie dowozu witamin, soli mineralnych, płynów itp. Leczenie farmakologiczne — podawanie choremu le­ków właściwych dla leczenia danej choroby. Optymalne jest lecze­nie przyczynowe (etiotropowe) polegające na stosowaniu leków działających na przyczynę wywołującą chorobę, np. antybiotyków niszczących bakterie chorobotwórcze. W przypadku niewyjaśnionej przyczyny choroby lub braku leków etiotropowych stosuje się le­czenie przeciwobjawowe (antysymptomatyczne). Przykładem takie­go leczenia jest podawanie leków przeciwgorączkowych lub prze­ciwbólowych. Leczenie metodami fizycznymi — naświetlanie lam­pą kwarcową, promieniami Roentgena, hydroterapia, balneoterapia, leczenie klimatyczne, akupunktura. Leczenie chirurgiczne — stosowanie metod operacyj­nych, np. usunięcie wyrostka robaczkowego, migdałków podniebien-nych, opatrzenie rany itp.
  • PRZEBIEG I ZEJŚCIE CHORÓB

    Choroba trwa od momentu zadziałania czynnika chorobotwórcze­go do czasu powrotu do stanu zdrowia. Większość chorób charak­teryzuje się typowym przebiegiem i okresem trwania. W zależności od czasu trwania choroby rozróżniamy: Choroby ostre — są to choroby krótkotrwałe, o burzli­wym przebiegu, zwykle ze znacznie podwyższoną temperaturą. Na­leżą do nich takie choroby jak grypa, odra, płonica, ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie płuc itd. Choroby przewlekłe, zwane inaczej chronicznymi, są to choroby, w których proces chorobowy trwa miesiące, a nawet lata. Objawy chorobowe są nieraz nieznaczne, okresowo zaostrza­jące się. Przykładem chorób przewlekłych są: krzywica, gruźlica, choroba nadciśnieniowa, choroba wrzodowa, przewlekłe zapalenie wyrostka robaczkowego itd. W przebiegu każdej choroby można wyróżnić kilka okresów. Są to najczęściej: okres narastania objawów choroby, okres kliniczny, zwany inaczej okresem rozwoju choroby, 1 okres zdrowienia. W niektórych chorobach, zwłaszcza wywołanych przez czynniki biologiczne, wyróżnia się utajony okres choroby. Trwa on od chwili zadziałania czynników chorobotwórczych do momentu pojawienia się objawów chorobo­wych. W chorobach zakaźnych okres ten nosi nazwę okresu wylęgania. Każda choroba jest zawsze chorobą całego organizmu. Nazwa ohorób, zawierająca ścisłą lokalizację procesu chorobowego, np. za- palenie płuc, zapalenie nerek, wskazuje jedynie, w jakim narządzie występują główne zmiany. Proces chorobowy nie ogranicza się bo­wiem tylko do tych narządów. Z praktyki wiemy, że chory na za­palenie płuc ma nie tylko objawy pochodzące z układu oddecho­wego, ale i z innych układów. Wynika to z jedności organizmu ludzkiego, ze ścisłego połączenia ze sobą wszystkich narządów i układów. Dlatego też w następstwie chorób mogą powstać zmia­ny nie tylko w narządzie, w którym proces chorobowy lokalizuje się przede wszystkim, ale i w innych narządach. Zejście chorobowe może być dwojakie. Może skończyć się wy­zdrowieniem lub śmiercią. Wyzdrowienie może być całkowite lub częściowe. Wyzdrowienie jest całkowite wówczas, gdy chory wra­ca do pełnego zdrowia, a więc do takiego stanu, w jakim był przed zachorowaniem. Wyzdrowienie częściowe jest wówczas, gdy w cza­sie trwania procesu chorobowego zachodzą trwałe zmiany morfo­logiczne. Chory zdrowieje, nie wraca jednak do stanu poprzedniego. Przykładem tego jest choroba Heinego-Medina; ostre objawy ustę­pują, pozostaje porażenie. Człowiek jest zdrowy, ale jednocześnie jest inwalidą. Przebycie choroby mimo powrotu do zdrowia może się odbić ujemnie na rozwoju dziecka. Dzieci często chorujące są z reguły wątłe i gorzej fizycznie się rozwijają. Zejście śmiertelne ma miejsce wówczas, gdy działanie czynników chorobotwórczych jest tak duże, że przekracza możliwości obronne organizmu i powoduje zanik czynności niezbędnych dla życia na­rządów (mózg, serce, płuca, nadnercza, nerki, wątroba). W momen­cie śmierci ustają procesy asymilacji. Najbardziej wrażliwą tkan­ką na niedotlenienie jest tkanka nerwowa, która po ustaniu krąże­nia i oddychania zachowuje jeszcze żywotność przez około 5—6 mi­nut. Odpowiada to okresowi tzw. śmierci klinicznej. Intensywne za­biegi reanimacyjne (masaż serca, sztuczne oddychanie) stosowane w tym okresie mogą jeszcze chorego uratować. Po tym okresie na­stępuje obumarcie tkanki nerwowej i śmierć biologiczna ustroju.
  • Pytania kontrolne

    Co rozumiemy pod pojęciem zdrowia i'choroby? Jakie mierniki stosujemy do oceny zdrowia dzieci? Co określa wskaźnik umieralności niemowląt i jaka jest aktualna jego wiel­kość w Polsce? W jakie zespoły grupujemy czynniki chorobotwórcze? 5. Co to są choroby z niedoboru? 0. Wymień 5 cech zapalenia. Co to jest gorączka? Jakie odróżniamy stopnie odczynowości organizmu? Co to jest alergia? Wytłumacz, co to są podmiotowe objawy chorobowe. Wymień kilka przykładów przedmiotowych objawów chorobowych. Czym charakteryzuje się stan odwodnienia? Jak dzielimy choroby w zależności od czasu ich trwania? < Jakie wyróżniamy metody w postępowaniu leczniczym? Co to jest pediatria? Co to jest profilaktyka? Co to jest badanie przesiewowe? W których latach życia dzieci podlegają w Polsce badaniom typu ,.bilansu zdrowia"? Co to jest „bilans zdrowia"? Jakie grupy dyspanseryjne są prowadzone w poradniach dla dzieci? V
  • REAKCJA ORGANIZMU NA CZYNNIKI .CHOROBOTWÓRCZE

    Efekt działania czynników chorobotwórczych na organizm ludzki w dużym stopniu zależy od stanu tego ustroju, jego właściwości i odporności. Jest to szczególnie widoczne u dzieci. Dziecko w po­szczególnych okresach życia wykazuje duże różnice związane z anatomiczno-fizjologicznymi i immunologicznymi właściwościami rozwijającego się ustroju. Szczególną specyfiką odznaczają się no­worodki. Miejscową reakcją organizmu na czynniki chorobotwór­cze jest z reguły zapalenie, ogólną — gorączka. Zapalenie jest najczęściej występującym odczynem organiz­mu na działanie czynników chorobotwórczych. Zapalenie wywo­łują głównie bodźce mechaniczne, chemiczne, termiczne i radio­aktywne. Zapalenie charakteryzuje pięć następujących cech: zaczerwienienie (rubor), obrzmienie (tumor), miejscowe podwyższenie temperatury (calor), ból {dolor), upośledzenie czynności (functio laesa). Zaczerwienienie jest wyrazem przekrwienia w miejscu zapalenia, charakteryzuje się większym wypełnianiem naczyń krwionośnych krwią oraz ich rozszerzeniem. Zaczerwienienie łatwo zauważyć na skórze lub błonach śluzowych. Obrzmienie jest spowodowane wysiękiem (obrzęk), groma­dzeniem się komórek krwi, głównie krwinek białych oraz komórek wędrujących układu siateczkowo-śródbłonkowego (naciek). Obrzmie­nie różni się od otaczających tkanek większą spoistością. Miejscowe podwyższenie temperatury jest wy­nikiem przekrwienia oraz wzmożenia procesu przemiany materii tkanek dotkniętych zapaleniem. Ból jest objawem odczuwalnym jedynie przez chorego, powsta­je on na skutek ucisku narastającego obrzmienia na zakończenie nerwów czuciowych. Podrażnienia tych zakończeń mogą także wy­woływać substancje rozpadu tkanek bądź jady bakteryjnet . Upośledzenie czynności dotyczy zmian miejscowych, a więc czynności dotkniętego zapaleniem narządu lub części ciała. Odmianą zapalenia są zapalenia swoiste. Są to zapale­nia, w których pod wpływem takiego samego czynnika uszkadzają­cego wytwarza się zawsze taki sam odczyn, o identycznym prze­biegu i zejściu. Przykładem czynnika powodującego zapalenie swoiste jest prątek Kocha wywołujący gruźlicę. Wywołuje on w tkankach odczyn zapalny w postaci wysięku i zmian wytwór­czych. W wyniku tych zmian tworzy się gruzełek, charakterystycz­ny tylko dla tego rodzaju zapalenia. Zapalenie swoiste wywołują także: krętek blady (kiła), prątek trądu (trąd), promieniowiec (pro-mienica) itd. Procesowi zapalnemu towarzyszą zmiany anatomopatologiczne. Mają one charakter zmian wstecznych, postępujących lub wysięko­wych. W zależności od przewagi jednego z rodzaju tych zmian w anatomii patologicznej stosowany jest podział zapaleń na: Zapalenia uszkadzające — mają w nich przewagę procesy rozpa­du, w ognisku zapalenia zachodzą zmiany wsteczne. Zapalenia wysiękowe — najbardziej charakterystyczne są tu za­burzenia w krążeniu, objawiające się przekrwieniem, zastojem i wy­siękiem. Zapalenia wytwórcze — o przewadze zmian rozrostowych pod po­stacią nacieku, ziarniny i tkanki bliznowatej. 10 Ogólnym odczynem organizmu ludzkiego na działanie czynników chorobotwórczych, głównie biologicznych, jest gorączka. Jej podstawowym przejawem jest podniesienie temperatury ciała. W go­rączce występują zaburzenia podstawowych funkcji życiowych. Organizm ludzki jest organizmem stałocieplnym. Wszystkie jego czynności i przemiana materii i energii są dostosowane do stałej temperatury. Prawidłowa temperatura ciała waha się w granicach od 36,4° do 37,4°C. Zależy to od właściwości osobniczych. U więk­szości ludzi wynosi 36,5°—36,7°C. Jest to temperatura mierzona pod pachą lub w pachwinie. Temperatura mierzona w odbytnicy jest o pół stopnia wyższa. Temperatura wewnątrz organizmu jest wyższa niż temperatura skóry. Najwyższą temperaturę ma wątro­ba — krew wypływająca z tego narządu ma o 1° wyższą tempera­turę. Jest to spowodowane dużą liczbą procesów przemiany materii i energii zachodzących w wątrobie. Utrzymanie stałej temperatury organizm zawdzięcza mechaniz­mom termoregulacji. Najważniejszą rolę odgrywa tu ośrodek ner­wowy termoregulacji znajdujący się na dnie trzeciej komory móz­gu. Mechanizm regulacji temperatury jest odruchowy. W przypadkach podwyższonej temperatury organizm zwiększa oddawanie ciepła lub zmniejsza wytwarzanie ciepła i odwrotnie, w przypadku obniżenia temperatury następuje zahamowanie odda­wania ciepła lub zwiększenie jego wytwarzania. Równowaga tem­peratury jest więc wypadkową produkcji i utraty ciepła. Do za­chwiania tej równowagi dochodzi wtedy, gdy ośrodek termoregu­lacji jest podrażniony przez czynniki gorączkotwórcze, głównie w postaci jadów bakteryjnych. Temperatura ciała wzrasta wówczas o stopień, dwa, trzy i więcej. W przebiegu gorączki wyróżniamy trzy stadia: stadium narastania, stadium szczytowe, stadium zejścia. Stadium narastania jest to okres od chwili rozpoczęcia podnosze­nia się temperatury do jej ustalenia się, tzn. chwili, kiedy do­bowe wahania nie przekraczają pół stopnia. W okresie tym pro­dukcja ciepła ma znaczną przewagę nad utratą ciepła. Mimo wzro­stu temperatury chory odczuwa chłód, ma dreszcze, skóra jest blada (skurcz naczyń krwionośnych), sucha i chłodna. 11 Stadium szczytowe odpowiada okresowi, w którym temperatura stabilizuje się, ustala się. Następuje nowy stan równowagi między produkcją a utratą ciepła. Organizm więcej traci ciepła niż w sta­dium poprzednim: zaczerwienienie skóry (rozszerzenie naczyń krwionośnych), poty. Stadium zejścia — w okresie tym temperatura obniża się. Jej spa­dek może być nagły (krytyczny) lub powolny. Towarzyszą temu, zwłaszcza w typie krytycznego spadku, silne poty. Utrata ciepła jest większa od produkcji ciepła. W końcu tego okresu ustala się stan równowagi temperatury charakterystyczny dla stanu zdrowia. W gorączce zachodzą duże zmiany w czynnościach organizmu. Przejawiają się one zwłaszcza w zaburzeniach funkcji układu krą­żenia, układu oddechowego, w przemianie materii i w układzie ner­wowym. Czynność serca ulega przyspieszeniu, częstotliwość odde­chów wzrasta, podstawowa przemiana materii znacznie przyspiesza, się (nieraz dwukrotnie), co tłumaczy zjawisko chudnięcia obserwo­wane w chorobach gorączkowych — niezależnie od upośledzenia odżywiania. W wysokiej gorączce na plan pierwszy wysuwają się objawy nerwowe. Są to stany podniecenia do drgawek — u małych dzieci — włącznie, ograniczenia świadomości lub też stany odurze­nia. Gorączka, jeżeli nie jest zbyt długotrwała i wysoka, może być zjawiskiem korzystnym. W podwyższonej temperaturze zwiększa się obronność organizmu, gdyż mechanizmy obronne są wówczas bar­dziej sprawne. Podwyższenie temperatury do 42°C powoduje zmiany zwyrod­nieniowe, między innymi denaturację białka, i jest powodem zejścia śmiertelnego. Również niezbyt wysoka, ale długotrwała gorączka bardzo ujem­nie wpływa na ustrój, zwłaszcza ta jej postać, w której są duże wahania temperatur, np. rano 37°, wieczorem 39°C. Ten typ go­rączki nosi nazwę gorączki trawiącej. Gorączka nie jest chorobą, ale jest objawem choroby. Występu­je ona w większości chorób obok innych objawów chorobowych. Wielkość reakcji organizmu na bodziec działający ze środowiska zewnętrznego może być różna, przy czym jej wielkość jest warun­kowana przez wiele czynników, a wśród nich konstytucj-ą danego osobnika. Przez konstytucję — w myśl współczesnych po- 12 glądów rozumie się zespół cech anatomicznych i fizjologicznych organizmu, warunkujących sposób reagowania organizmu na bo­dziec środowiska zewnętrznego. Konstytucję danego osobnika kształtują czynniki genetyczne warunkujące dziedziczenie cech morfologicznych i właściwości fizjologicznych, a także niektórych skłonności patologicznych, wraz z czynnikami środowiska, w któ­rym dany osobnik żyje. W patologii szczególną rolę mają tzw. konstytucje patologiczne, określane również mianem skaz konstytucyjnych. Stwier­dza się w nich odchylenia w budowie i czynnościach organizmu, powodujące nieprawidłowe reagowanie na bodźce oraz usposabia­jące do występowania określonych chorób. Są to przykładowo ska­zy: wysiękowa, asteniczna, artretyczna itp. Wyróżniamy cztery stopnie odczynowości ustroju. Są to: Anergia — brak odczynowości, czynnik chorobotwórczy nie wywołuje odczynu. Anergia występuje w wieku starczym oraz w wyczerpujących, bardzo zaawansowanych stanach chorobowych, np. w gruźlicy, chorobach nowotworowych. Hipoergia — słaba odczynowość, czynnik chorobotwórczy nawet silny wywołuje nieznaczną reakcję ze strony organizmu. Normergia — prawidłowa odczynowość, wielkość reakcji jest proporcjonalna do siły bodźca. Hiperergia — nadmierna odczynowość, reakcja jest niepro­porcjonalna do siły bodźca, zawsze nadmierna. W warunkach pełnego zdrowia odczyn organizmu na bodźce jest normergiczny, w stanach patologicznych zac — hiperergiczny, hi-poergiczny lub anergiczny. Poza wymienionymi typami reakcji organizmu na bodźce może występować zjawisko odmiennego od przeciętego reagowania ustroju na czynniki środowiska zewnętrznego lub wewnętrznego. Określa się je mianem alergii. Etymologia nazwy jest pocho­dzenia greckiego od słów: allos — inny, eigon — czyn; stąd w do­słownym tłumaczeniu znaczy „innoczynność", w obecnym zrozu­mieniu — uczulenie. Pojęcie alergia zostało wprowadzone do nauki przez słynnego austriackiego pediatrę Klemensa Pirąueta (1874—1929). W wyjaś­nieniu jej istoty duże zasługi ma fizjolog francuski Karol Richet (1850—1935). - Mechanizm stanów alergii polega prawdopodobnie na zaburze­niach przemian biochemicznych w komórkach, co prowadzi do uwalniania substancji toksycznych, a zwłaszcza histaminy. Czynniki wywołujące stan alergiczny nazywamy alergena-m i. Alergenów jest bardzo wiele, są one egzogenne (pochodzące ze środowiska zewnętrznego) lub endogenne (wewnątrzustrojowe). Alergenami zewnątrzpochodnymi są najczęściej czynniki pochodze­nia zwierzęcego (wełna, pierze, sierść, wydaliny, produkty spożyw­cze), pochodzenia roślinnego (pyłki kwiatów, olejki eteryczne, grzy­by) oraz alergeny chemiczne (leki, farby, lakiery). Alergeny we--wnątrzpochodne to produkty powstające wewnątrz organizmu w wy­niku przemiany materii lub rozpadu własnego białka. Stany alergiczne powstają na skutek zwiększonej wrażliwości na alergen. W wyniku działania alergenu uczulony organizm reaguje odmiennie niż ogół ludzi, przy czym z reguły jest to reakcja nad­mierna. W powstawaniu stanu uczulenia konieczne jest działanie te­go samego alergenu w pewnym odstępie czasu. Pierwotne działanie jest działaniem uczulającym, wtórne — wywołującym odczyn aler­giczny. Zjawiska te mają charakter zjawisk immunopatologicznych, a ich istota polega na swoistej reakcji antygen (w tym przypadku alergen) — przeciwciało. Podstawowym przejawem odczynu aler­gicznego jest zwiększona przepuszczalność śródbłonków naczyń krwionośnych włosowatych, skurcz mięśni gładkich oraz uszkodze­nie komórek. Odczyny alergiczne mogą występować pod postacią anafilaksji, alergii śródzakaźnej bądź choroby alergicznej. Anafilaksja jest odmianą alergii, powstałą w wyniku uczu­lenia organizmu ludzkiego na obcogatunkowe białko podane poza-jelitowo. W praktyce z sytuacjami takimi spotykamy się przy po­dawaniu surowic w celach leczniczych lub profilaktycznych. Suro­wica wytwarzana zwykle z krwi zwierzęcej zawiera obcogatunkowe dla człowieka białko. Najczęściej jest to białko końskie, bydlęce lub baranie. Do stanu anafilaksji dochodzi wówczas, gdy powtórnie podajemy surowicę osobnikowi, który otrzymał już taką surowicę co najmniej przed 10—14 dniami. Powtórna dawka, jako dawka wy­wołująca, powoduje patologiczną, ostrą reakcję organizmu w postaci wstrząsu anafilaktycznego. Wstrząs anafilaktyczny objawia się wy­stąpieniem nagłej duszności (skurcz oskrzeli), zaburzeniami w krą­żeniu (gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego krwi, zwolnienie czynności serca), biegunką (silne skurcze jelit), oddaniem moczu, „gęsią skórką" itp. Wstrząs anafilaktyczny może spowodować zej­ście śmiertelne. Reakcją alergiczną typu anafilaktycznego jest także choroba posurowicza. Różni się ona od typowej anafilaksji tym, że występuje już po jednorazowym wstrzyknięciu obcogatunkowego białka — jest to równocześnie dawka uczulająca i wywołująca. Cho­roba ta występuje najczęściej po 7—14 dniach po wstrzyknięciu surowicy. Miejscowym odpowiednikiem choroby posurowiczej jest też od­czyn Arthusa. Nazwa zjawiska pochodzi od nazwiska bakte­riologa szwajcarskiego Maurice Arthusa, który pierwszy opisał od­czyn powstały po podaniu podskórnym wywołującej dawki suro­wicy. W miejscu wstrzyknięcia wytwarza się najpierw specyficzna reakcja zapalna skóry, a następnie miejscowa martwica. Innym rodzajem alergii jest alergia śródzakaźna. Po­wstaje ona w wyniku uczulenia się ustroju na drobnoustroje bądź ich wytwory działające w takim przypadku jako alergeny — i od­miennej reakcji organizmu na nie. Odkrywcą alergii śródzakaźnej jest wybitny lekarz niemiecki Robert Koch (1843—1910), a klasycz­nym jej dowodem jest doświadczenie Kocha, wykonane na śwince: morskiej, znane w fizjologii do dziś jako fenomen Kocha. Doświadczenie Kocha polega na wstrzyknięciu podskórnie dwom świnkom morskim — jednej zdrowej, a drugiej chorej na gruźlicę — niewielkiej ilości hodowli prątków gruźlicy. U świnki zdrowej po upływie 10—15 dni wytworzył się odczyn miejscowy, który uegł rozpadowi i owrzodzeniu, doprowadzając w efekcie do śmierci świnki. Reakcja świnki chorej jest odmienna, występuje już po 2—3 dniach, ale w ciągu kilkunastu dni goi się. Doświadczenie jest do­wodem powstawania alergii. Zjawisko alergii śródzakaźnej znalazło praktyczne wykorzysta­nie m.in. do wykonywania prób tuberkulinowych. W przypadkach, w których odczyn alergiczny występuje jako* samoistna choroba, określamy go mianem choroby alergicznej. Przy­kładem chorób alergicznych są: dychawica oskrzelowa, katar sien­ny, obrzęk naczynioruchowy Ouinckego, wyprysk (egzema).
  • Utrata łaknienia

    Brak apetytu u dzieci jest często przyczyną niepokoju rodziców, zwłaszcza w stosunku do dzieci w okresie poniemowlęcym. Utratę łaknienia w tym okresie wiązać można z mnogością wrażeń, jakich dziecko z uwagi na zmianę trybu życia doznaje. Niezależnie od tego brak apetytu może być objawem chorobowym. Stan taki występuje najczęściej w okresie zwiastunów i klinicznym okresie choroby. Przyczyną niechęci do jedzenia mogą być też powody miejscowe, np. zapalenie jamy ustnej, wyrzynanie się zęba, zapalenie gardła. W wielu przypadkach utrata łaknienia spowodowana jest przekar­mieniem dziecka, żywieniem mało urozmaiconym pokarmem lub nieregularnym jego podawaniem.
  • Wykwity na skórze

    Skóra dziecka, jest czysta. W stanach chorobowych pojawiać się mogą na skórze plamki, guzki, krostki, pęcherzyki, strupy. Wszyst­kie te zmiany nazywamy wykwitami. Różnią się one między sobą budową i wyglądem. Do najczęstszych wykwitów należą: plama — wykwit nie wznoszący się ponad skórę o prawidło­wej spoistości, grudka — wykwit wznoszący się nieznacznie ponad skórę o zwiększonej spoistości, pęcherzyk — wykwit o zawartości płynnej, przezroczy­stej , krostka — wykwit o zawartości płynnej ropnej, 5) strupek — wykwit z zaschniętą zawartością płynną. Pojawienie się na skórze licznych wykwitów tworzy wysyp- k ę. Wysypki są charakterystyczne dla szeregu chorób zakaźnych. 20 Występują one w odrze, różyczce, ospie wietrznej, ospie prawdzi­wej, płonicy, durze brzusznym, durze osutkowym. Mogą być rów­nież wyrazem uczulenia (pokrzywka, choroba posurowicza) lub za­trucia.
  • ZAPOBIEGANIE CHOROBOM

    Leczenie chorego, mające na celu przywrócenie jemu zdrowia, jest funkcją naprawczą. Proces leczenia jest niejako naprawianiem tego, co zostało uszkodzone bądź utracone, stąd dziedziny medycyny, głównie kliniczne, których podstawowymi metodami postępowania jesC farmakoterapia (stosowanie leków) bądź chirurgia (przeprowa­dzanie operacji), noszą wspólną nazwę medycyny napraw­czej. Cechą znamienną medycyny naprawczej jest jej wkraczanie w życie ludzkie, dopiero wówczas, gdy zaistniała choroba, a nie­rzadko dopiero w stanach zagrożenia życia. Obok tej klasycznej — najbardziej tradycyjnej funkcji medycyny — współcześnie coraz większą rolę odgrywa druga funkcja, jaką jest zapobieganie chorobom. Synonimem tego terminu jest pochodzące z języka greckiego słowo profilaktyka czy też z ję­zyka łacińskiego — prewencja. Działania zapobiegawcze (profilak­tyczne, prewencyjne) mają na celu niedopuszczenie do powstania choroby bądź jej rozwoju, a więc utraty zdrowia. Rozwój profilak­tyki, a szerzej medycyny zapobiegawczej jest historycznie później­szy od powstania medycyny naprawczej. Jest to zrozumiałe, bowiem wiele potrzeba było czasu, warunkowanego rozwojem nauk pod­stawowych, by można było poznać etiologię i patogenezę chorób. •Umożliwia to dopiero, oparte na racjonalnych przesłankach zapo­bieganie im. W odróżnieniu od medycyny naprawczej, medycyna zapobiegawcza wkracza w życie ludzkie wcześniej, bowiem przed powstaniem jeszcze choroby najczęściej w okresie narażenia bądź .zagrożenia zdrowia. Jest to podstawa jej racji bytu. Stąd obszarem .zainteresowań medycyny zapobiegawczej jest człowiek zdrowy. Szczególne znaczenie ma zapobieganie w stosunku do organizmu ludzkiego będącego jeszcze w okresie rozwoju, a więc dzieci i mło­dzieży. Dlatego pediatria jest typową dziedziną medycyny, która łączy w sobie zadania medycyny naprawczej i medycyny zapobie­gawczej. Nie zaniechuje przy tym postępu w terapii i coraz bardziej, ewoluje w kierunku prewencji. System opieki zdrowotnej nad matką i dzieckiem w naszym kraju jest tego najlepszym dowodem. Profilaktyczny kierunek działania •określają nie tylko cele i szczegółowe zadania tego systemu, ale tak­że podporządkowane im struktury organizacyjne. Najlepszym przy- 26 kładem tego są poradnie zdrowego dziecka, funkcjonujące w pod­stawowej opiece zdrowotnej w miejscu zamieszkania czy też porad­nie szkolne, opiekujące się zdrowiem uczniów. Wśród działań prewencyjnych wyróżnia się profilaktykę I fazy, w której wyodrębnia się dwie formy zapobiegania: zapo­bieganie nieswoiste i zapobieganie swoiste. Ce­lem tej pierwszej formy jest umacnianie zdrowia przez stosowanie bądź przestrzeganie podstawowych zasad higieny, przez wychowa­nie zdrowotne i oświatę zdrowotną, a w efekcie wzrost poziomu kultury zdrowotnej oraz stwarzanie optymalnych dla rozwoju i zdro­wia warunków bytu, nauki i pracy. Jest więc to kompleks działań pozamedycznych, który w efekcie może mieć zasadniczy wpływ na nasze zdrowie. W stosunku do małych dzieci są to przede wszyst­kim optymalne warunki pielęgnacji, żywienia i wychowania. W przy­padku żłobka określają je normatywy higieniczne budynku i wy­posażenia, normy żywienia i program opiekuńczo-wychowawczy. Drugą formą profilaktyki I fazy jest zapobieganie swoiste, ukie­runkowane na zapobieganie określonym chorobom. Przykładem ta­kich działań są szczepienia. Stąd na przykład szczepienia przeciwko odrze zapobiegają tylko tej chorobie, natomiast są nie­skuteczne przeciwko innym. Profilaktyka swoista tej fazy omówiona jest szerzej w rozdziale o chorobach zakaźnych. Niemniej ważną rolę w ochronie zdrowia odgrywa profilak­tyka II fazy, której głównym zadaniem jest wczesne wykry­wanie odchyleń od prawidłowości w stanie zdrowia i zapobieganie rozwojowi choroby. W opiece zdrowotnej służy temu system wczes­nej wykrywalności, wyławiający z całej populacji osobników wy­magających działań leczniczych, bądź dalszych działań zapobiegaw-czo-leczniczych. Na system ten składają się następujące badania: badania przesiewowe, badania okresowe (kontrolne), badania typu „bilansu zdrowia". Badaniem przesiewowym nazywamy badanie polega­jące na zastosowaniu prostych testów diagnostycznych, mających na celu wyselekcjonowanie chorych. Przykładem takiego badania może być badanie moczu na zawartość cukru za pomocą glukotestu. Osobnicy, u których ten test wypadnie dodatnio, to znaczy mają 27 cukromocz, mogą być podejrzewani o cukrzycę, jednak jej rozpo­znanie ostateczne będzie wymagało jeszcze całego szeregu badań laboratoryjnych i klinicznych. Innymi słowy badanie takie jest jak­by przesianiem przez sito ogółu osobników w celu wydzielenia po­dejrzanych. Badanie przesiewowe określane jest jeszcze innym ter­minem — badanie przeglądowe bądź zapożyczoną z ję­zyka angielskiego nazwą — badanie skriningowe bądź po prostu s k r i n i n g. Nie trzeba dodawać, że jest, to w zasadzie badanie przedlekarskie, nie wymagające udziału lekarza. Wykonują je z reguły pielęgniarki bądź przedstawiciele innych średnich zawo­dów medycznych. W systemie.opieki zdrowotnej nad dzieckiem, realizowanym w na­szym kraju przykładem badań przesiewowych stosowanych u dzie­ci są: test na fenyloketonurię, badanie ostrości słuchu, ostrości wzro­ku, widzenia barwnego czy w kierunku nieprawidłowości stawu bio­drowego. Skriningiem są także próby tuberkulinowe i radiofoto-grafia klatki piersiowej. Badanie okresowe, określane również niekiedy jako ba­danie kontrolne, jest to badanie ogólnolekarskie, powtarzane co pe­wien czas. Badaniami takimi są w polskim systemie opieki zdrowot­nej badania niemowląt (kilka razy w ciągu roku), badania w żłob­ku itp. Ich zadaniem jest okresowa kontrola rozwoju i stanu zdrowia dziecka. "Badanie typu „bilansu zdrowia", określane po pro­stu „bilansem zdrowia", jest pogłębionym, kompleksowym badaniem lekarskim, którego celem jest „zbilansowanie", potrzeb zdrowotnych (stanu zdrowia) i możliwości adaptacyjnych osobnika. Na bilans zdrowia składają się: badania skriningowe, analiza dokumentacji zdrowotnej z okresu poprzedzającego bilans, właściwe badanie le­karskie poszerzone w razie potrzeby o dodatkowe badania diagno­styczne i konsultacje specjalistyczne oraz część wnioskową. Ta ostatnia zawiera finalną ocenę rozwoju i stanu zdrowia dziecka, a także w przypadku stwierdzenia odchyleń w tym stanie plan po-.stępowania zapobiegawczo-leczniczego. U dzieci szkolnych wnios­ki są uzupełnione o część orzeczniczą związaną z potrzebami szkoły bądź kierunkiem dalszej, nauki i pracy (np. kwalifikacja do wycho­wania fizycznego i sportu szkolnego, poradnictwo zawodowe, selek­cja do kształcenia specjalnego). 28 Od roku 1976 obowiązują w Polsce następujące badania bilanso­we: badanie noworodka i badania dzieci 2, 4, 6, 10, 14 i 18 letnich. W wyniku badań bilansowych oraz okresowych dzieci z odchy­leniami w stanie zdrowia są kwalifikowane do czynnej opieki zdro­wotnej, w ramach tak zwanych grup dyspanseryjnych. Pediatryczny system dyspanseryjny zawiera takich grup jedenaście. Są to nastę­pujące grupy: zagrożenia okołoporodowe, wady wrodzone, . przewlekłe zaburzenia odżywiania i stany niedoborowe, zaburzenia w rozwoju somatycznym i psychicznym, wady i choroby narządu wzroku, przewlekłe choroby jamy nosowo-gardłowej i uszu, zaburze­nia słuchu i mowy, przewlekłe choroby układu oddechowego, choroby i zaburzenia układu krążenia, choroba reumatyczna i choroby tkanki łącznej, przewlekłe choroby układu moczowego, trwałe uszkodzenia narządu ruchu i zaburzenia statyki ciała, inne choroby przewlekłe wymagające czynnej opieki. Wyżej wymienione grupy dyspanseryjne są prowadzone w każ­dej poradni dla dzieci i ośrodku zdrowia, a grupy 4—11 również w poradni szkolnej.
  • Zmiany barwy skóry

    Skóra zdrowego dziecka jest elastyczna, gładka, dobrze napięta, ukrwiona i czysta. Jej barwa jest różowawa. Zmiana zabarwienia skóry towarzyszy często chorobom. Najczęstsze zmiany to: skóra blada, spotykana u dzieci wątłych, może być cechą in­dywidualną lub występować u dzieci przebywających stale w po­mieszczeniach zamkniętych; skóra szara występuje u dzieci wyniszczonych, w biegunce; skóra zaczerwieniona występuje najczęściej na skutek działa­nia bodźców drażniących (mokre pieluszki, słońce); skóra żółta — w przypadku żółtaczki u noworodków, u dzieci starszych w wirusowym zapaleniu wątroby; skóra zasiniona (sinica skóry) — występuje w stanach niewy­dolności krążenia zwłaszcza na częściach wystających (nos, uszy, wargi). Najbardziej typowa jest sinica we wrodzonej wadzie serca, okreś­lanej jako choroba błękitna.